natuurkalender november 2025

De eerste helft van november verliep voor de tijd van het jaar zeer zacht. De tweede maandhelft had daarentegen duidelijk lagere temperaturen. Daarin kwamen ook winterse omstandigheden voor met vorst en zelfs een klein beetje sneeuw. Over het algemeen genomen verliep november 2025 evenwel zacht, zonnig en droog. 

Zoals te verwachten viel, kregen de vogels en het schimmelrijk deze maand de meeste aandacht met daarnaast wat late insecten en enkele mos- en korstmossoorten. Op vogelgebied zijn dat deze keer: krakeend, wilde zwaan, kleine zwaan, buizerd, koperwiek, winterkoning, goudhaan, sijs en heggenmus. 

Het schimmelrijk was deze keer goed voor zowel wat slijmzwammetjes als een aantal paddenstoelen. Er werden foto’s gemaakt van: langstelig kroeskopje, kalkkopje, peervormig draadwatje, echt judasoor, rimpelige koraalzwam, ruig elfenbankje en waaiertje. Ook guttatiedruppels komen aan bod. 

De insectenwereld was dit keer goed voor: goudglanzende schallebijter, bruinrode heidelibel en een sluipwespsoort zonder Nederlandse benaming. Verder hebben we opnames van enkele mossen en kortmossen. Dat zijn achtereenvolgens: voegenmos, groot boerenkoolmos, geel boerenkoolmos en bruin paardenhaarmos.    
​
Wij hopen dat u onze maandfoto’s weet te waarderen. Alle opnames kunt u vergroot bekijken door er simpelweg op te klikken. Als steeds wensen wij u veel kijk- en leesplezier toe. We beginnen voor de verandering eens met een landschapsfoto, gemaakt in Luxemburg.

Baggerweiher Remerschen 18-11-2025 Lux. foto Wim Wijering

Van hieruit konden ook diverse vogelfoto’s worden gemaakt, zoals in dit geval van een mooi mannetje Krakeend (Mareca strepera). De soort is nauw verwant aan de wilde eend. De vrouwtjes van beide soorten lijken veel op elkaar. Het krakeendvrouwtje is evenwel te herkennen aan de witte spiegel. De woerd is fijn getekend grijs, met lange beige schouderveren met verder een zwarte snavel en zwarte kont. Ze snateren een beetje krakend, waaraan ze hun naam te danken hebben. Het is ingetogener dan het nasale gekwaak van de wilde eend. De krakeendmannetjes zijn rond deze tijd van het jaar mooi op kleur

Al tientallen jaren reist samensteller dezes voor familiebezoek af naar Luxemburg. Zo ook tijdens deze kalendermaand. Als rechtgeaard natuurliefhebber worden dan natuurlijk ook enkele natuurtrips ingepland en de nodige foto’s gemaakt. In dit geval werd een bezoek gebracht aan het natuurreservaat Haff Remich (Baggerweiher) in het uiterste puntje van Luxemburg vlakbij het drielandenpunt van Frankrijk, Duitsland en Luxemburg. Hier ligt een zeer waterrijk natuurgebied met tal van grindgaten, die na het uitgraven onder water zijn gezet. De natuur heeft zich hier mooi kunnen ontwikkelen, zoals deze foto laat zien. De opname is gemaakt vanuit één van de vele en goed bereikbare kijkhutten. 

Krakeend ~ man ~ 18-11-2025 Baggerweiher Remerschen Lux. foto Wim Wijering

Wilde zwanen 27-11-2025 omgeving Grollo foto Hennie Gunnink

Heel ver er vandaan (in de buurt van Grollo) kon door een andere natuurfotograaf deze alleraardigste foto worden gemaakt van dit groepje Wilde Zwanen (Cygnus cygnus), die in klein aantal in ons land komen overwinteren. Het broedgebied van deze zwanensoort bevindt zich in IJsland, Fenno-Scandinavië en het noorden van Rusland. Ze hebben dezelfde grootte als knobbelzwanen, maar zijn wat lichter, ranker en hebben een rechte hals. Het verschil tussen beide soorten kun je bovendien horen als ze aan komen vliegen. De knobbelzwaan maakt namelijk een hoop herrie met z’n zwiepende vleugelslag; de wilde zwaan daarentegen vliegt geruisloos. Sinds 2005 broedt de wilde zwaan mondjesmaat in Nederland.  De overwinteraars zijn hier te zien vanaf half oktober tot half april

In de kalendermaand kon ook de Kleine Zwaan (Cygnus columbianus bewickii) worden gefotografeerd. Drie exemplaren vlogen over het Wierdense Veld.  Ze arriveren vanaf zo’n beetje in oktober in ons land en verlaten onze contreien niet zelden alweer in december of januari. De eerst aangekomen vogels zoeken grote open wateren op, waarbij vooral het Lauwersmeer, het Veluwemeer en het IJsselmeer in trek zijn. Hoewel de soort kleiner is dan de wilde zwaan en de knobbelzwaan, is de spanwijdte van deze soort toch nog altijd 2 meter. De “kleine” lijkt veel op zijn grotere neef; de wilde zwaan. De hals is evenwel korter en de kop is ronder. De snavel is verder duidelijk minder geel.  Voor de rest zijn het, zoals men dat zo mooi noemt: “look-a-likes”.  Kleine zwanen broeden 's zomers op de Russische toendra.

Buizerd 23-11-2025 Loolee Albergen foto Marcel Grunder

Kleine zwanen ~ in de vlucht ~ 16-11-2025 Wierdense Veld foto Rob Zonder

De Buizerd (Buteo buteo) is binnen onze gelederen waarschijnlijk de meest gefotografeerde roofvogelsoort. De in ons land broedende buizerds zijn over het algemeen standvogels. Ze trekken niet echt weg, maar blijven hun territorium veelal trouw. Jonge vogels zwerven weliswaar uit, maar nooit ver van de plek waar ze geboren zijn. In de winter krijgen “onze buizerds” gezelschap van buizerds uit Scandinavië. Tussen de blijvers en de gasten wil het nog wel eens tot territoriale spanningen leiden. Hier zien we een paalzitter, die zo maar uit Noordelijke streken afkomstig zou kunnen zijn. Het verenkleed van de buizerd is zeer variabel. Dat kan zelfs van bijna zwart tot bijna wit zijn. Ook dit exemplaar houdt er een levendig palet aan kleuren op na.

Eén van de lijstersoorten die ons in de winter komt bezoeken is de fraai gekleurde Koperwiek (Turdus iliacus), die met zijn kastanjebruine ”oksels” en lichte oogstreep duidelijk verschilt van zijn neefje, de Zanglijster (Turdus philomelos). Deze kenmerken zijn op bijgaande foto goed te zien. Ze komen uit het noorden van Europa en zijn verzot op allerlei soorten bessen, zoals die van hulst, mei- vuur- en duindoorn, lijsterbes en vogelkers. Koperwieken zijn echte nachttrekkers; vooral in oktober en maart trekken ze door ons land. Je kunt ze vaak aantreffen in weilanden; waar ze niet zelden foerageren in gezelschap van hun grotere neven; de kramsvogels (Turdus pilaris). De landelijke aantallen zijn hartje winter gewoonlijk niet erg groot. Dat hangt overigens samen met de aard van het winterweer.

Winterkoning 06-11-2025 Lange Maten Reutum foto Wim Wijering I

Koperwiek 29-11-2025 Enschede foto Hennie Gunnink

Op de foto staat een kwiek Winterkoninkje (Troglodytes troglodytes) afgebeeld, die ~ net als de roodborst ~ in deze tijd van het jaar zo maar eens afkomstig zou kunnen zijn uit Noord-Europa. Tijdens winterweer ontvluchten deze noorderlingen niet zelden hun territoria en doen dan op doortrek ons land aan. De naam voor dit luidkeels zingende zangvogeltje is indertijd qua naamgeving eigenlijk niet goed gekozen. Ze houden, net als ijsvogels, totaal niet van vorst, ijs en kou. Uit het verleden weten we dat ze in strenge en sneeuwrijke winters zelfs grote verliezen kunnen lijden. Het zijn immers maar kleine vogels, die snel hun  lichaamswarmte verliezen en bij lage temperaturen gemakkelijk kunnen doodvriezen. Toch hebben ze er bij nachtvorst wat op gevonden. Ze kruipen dan (net als boomkruipers) dicht bij elkaar om hun lichaamswarmte vast te houden.

Goudhaan ~ vrouw ~ 11-11-2025 Kanaal Almelo Nordhorn ZZ Albergen foto Marcel Grunder

Niet de winterkoning, maar het Goudhaantje (Regulus regulus) is met zijn lengte van amper 9 centimeter en een gewicht van 5 tot 8 gram het kleinste vogeltje van Europa. Elke dag moeten goudhaantjes hun eigen lichaamsgewicht aan pietepeuterige beestjes bij elkaar zoeken om in leven te blijven. Daar zijn ze vrijwel de gehele dag mee bezig.  Als ware acrobaten hangen ze aan takjes; geregeld ondersteboven (net als mezen),  op zoek naar spinnen, insecten of eitjes hiervan. In de winter nemen ze ook genoegen met zaadjes en bladknoppen. Dit vrouwtje zoekt haar heil op de bosbodem. Goudhaantjes produceren een hoog “Sie-sie-sie” geluid, dat vooral oudere mensen ontgaat.

Heggenmus 02-11-2025 Kanaal Almelo Nordhorn ZZ Albergen foto Marcel Grunder

Eindelijk kon in november weer eens een Sijs (Spinus spinus) op de kiek worden gezet. Het beestje was op zoek naar water om z’n dorst te lessen. Zaadeters, zoals sijzen, drinken logischerwijs veel meer dan insecteneters. Water is voor vogels niet alleen belangrijk om te drinken, maar ook om erin te kunnen badderen. De spitse kegelvormige snavel van de sijs is uitermate geschikt om zaden uit berkenkatjes, elzenproppen en sparappeltjes te peuteren. Groepen foeragerende sijzen kunnen variëren van enkele vogels tot soms wel een paar honderd bij elkaar. Ze zijn in de vlucht opvallend luidruchtig. De foto laat een mannetje zien, hetgeen kan worden afgeleid aan het opvallend geelgroen gekleurde verenpakje, compleet met zwarte kruin, kin en vleugelstrepen

In tegenstelling tot de vorige soort is de opname van een Heggenmus (Prunella modularis) op de grond een heel stuk logischer. Ze scharrelen namelijk vrijwel altijd op de grond hun kostje bij elkaar. Het is een - in onze ogen - onderbelichte soort, waar doorgaans maar weinig aandacht voor is, Ze zien er dan ook onopvallend uit en houden er een nogal verborgen leefwijze op na. De dunne snavel verraadt dat het geen mussensoort is, maar toch vooral een insecteter. In het winterhalfjaar schakelen ze overigens moeiteloos over op andersoortig voedsel. Op voederplaatsen verzamelen ze vaak de restjes, die andere vogels laten vallen of morsen.   

Sijs ~ man ~ 03-11-2025 omgeving Reutum foto Leo Wijering

Goudglanzende schallebijter 06-11-2025 Lonnekerberg foto Leo Wijering

Een late libellenwaarneming is die van dit mannetje Bruinrode Heidelibel (Sympetrum striolatum), die op 04 november j.l. kon worden gefotografeerd in het Arboretum in de Lutte. De soort vliegt al vanaf juni met een duidelijke piek in juli. Zoals uit de datum blijkt, kan deze heidelibel tot in november worden waargenomen. Het is zelfs één van de laatste libellensoorten, die we in het in het najaar kunnen tegenkomen. Waarneming.NL laat zien dat er ook nog waarnemingen in december worden gedaan. De bruinrode heidelibel is misschien wel de meest wijdverbreide en talrijkste heidelibel in Europa.

De tijd om insecten te fotograferen zit er weer grotendeels op. Toch hebben we nog drie leuke soorten voor de lens weten te krijgen, te beginnen met deze fraaie Goudglanzende Schallebijter (Carabus auronitens), die op de Lonnekerberg kon worden vereeuwigd. Het is één van de 15 soorten schallebijters die ons land rijk is. Deze loopkever heeft, zoals te zien, heldergroene dekschilden met een gouden glans. De dikke lengteribbels zijn eveneens kenmerkend. De kop en het halsschild zijn eveneens groen, waarbij het halsschild ook nog eens een rode glans laat zien. In ons land zijn ze vrij zeldzaam. Alleen in de oude loofbossen van Twente en de Achterhoek komen ze nog redelijk algemeen voor. 

Bruinrode heidelibel ~ man ~ 04-11-2025 Arboretum de Lutte foto Leo Wijering

Gewone Sluipwesp (Ophion obscuratus) 09-11-2025 Omgeving Lochem foto Fons Wijering

Als je vaak door de natuur struint met je camera, is het goed om ook eens wat takjes om te draaien. Niet zelden word je verrast met de bonte veelzijdigheid van de microwereld. Op deze opname bijvoorbeeld is een bepaalde houtzwam te zien, die last heeft van “zweten”.  Bij actieve groei en een hoge luchtvochtigheid scheidt de zwam druppels uit. Deze druppels worden guttatiedruppels genoemd, die soms opvallende kleuren kunnen hebben, zoals ook in de onderhavige situatie. Bij sommige paddenstoelen kunnen de druppels zelfs bloedrood verkleuren. Dit heeft voor alle duidelijkheid dus niets met dauw- of regendruppels van doen.

Een ander insect wat in november kon worden geportretteerd is deze (Gewone) Sluipwesp (Ophion obscuratus). Het beestje zat bij één van onze fotografen op het kamerraam. Gelukkig had de buurvrouw het raam kort daarvoor goed gelapt, zodat van deze wesp zelfs een goede “3D foto” kon worden gemaakt. Veel soorten uit het geslacht Ophion zijn nauwelijks van elkaar te onderscheiden. Alleen microscopisch onderzoek kan doorgaans uitkomst bieden. Omdat de afgebeelde sluipwesp als enige Ophionsoort tussen oktober en februari kan worden waargenomen, bestaat er geen onzekerheid over de juiste determinatie. De soort is met z’n afmeting van circa 22 mm een grote (sluip)wesp, die ook ’s nachts actief is. Het vrouwtje legt haar ei in de rups van nachtvlinders, die zich daarin ontwikkelt.

Guttatiedruppels 18-11-2025 omgeving Lochem foto Fons Wijering

Langstelig kroeskopje 10-11-2025 omgeving Lochem foto Fons Wijering

Het lijkt wel vervroegd Kerstmis als je deze minuscule Kalkkopjes (Physarum indet.) ziet. Het hele regiment zat aan een takje van een naaldboom wat op de grond lag. Je moet er maar oog voor hebben! De bolletjes zijn doorgaans niet veel groter dan 1 tot 2 mm en zijn met het blote oog amper waar te nemen. Het zijn dan ook, net als de vorige soort, slijmzwammetjes die er een aparte levensvorm op na houden. Ze hebben zo te zien wel wat weg van hele kleine paddenstoeltjes. Na een paar dagen veranderen de bolletjes in zwart met witte vlekjes. Ze kunnen weken zo blijven staan. De exacte benaming   van deze kalkkopjes kunnen we u er helaas niet bij leveren, want dan zou microscopisch onderzoek nodig zijn geweest.

Hoe veelzijdig de microwereld kan zijn, is bijvoorbeeld ook te zien aan dit Langstelig Kroeskopje (Comatricha nigra). Dit is geen paddenstoeltje, maar een slijmzwammetje, die wijdverspreid voorkomt. Deze sierlijke soort groeit op de bosbodem op vermolmd hout. De onrijpe vruchtlichamen zijn aanvankelijk wit tot roze van kleur en staan op slanke, zwarte steeltjes. Al vrij snel kleuren de vruchtlichamen bij tot ze de zwarte eindkleur hebben bereikt. De steeltjes worden uiteindelijk twee tot zes keer zo lang als de diameter van het vruchtlichaam. Ze zijn als het ware opgebouwd uit vervlochten strengen. Je zou van dit setje ieniemienies met wat fantasie er twee minuscule lepeltjes in kunnen zien.

Kalkkopjes 06-11-2025 omgeving Lochem foto Fons Wijering

Peervormig draadwatje 29-11-2025 Lonnekerberg foto Leo Wijering

Op TV zie je wel eens de term “Nog eentje doen?” voorbijkomen. Om die reden dan nog maar een slijmzwammetje of zo u wilt myxomyceet. Het betreft een duo Peervormige Draadwatjes (Trichia decipiens). Beide exemplaren werden op de Lonnekerberg gefotografeerd. Ook dit slijmzwammetje is bijzonder klein. Ze zijn vooral aan de onderzijde van liggende stammen te vinden. Het rijpingsproces van deze soort kan maandenlang aanhouden, zodat ze in verschillende groeistadia kunnen worden aangetroffen. In dit geval is de rijping voltooid en zien ze er heel anders uit dan in de voorafgaande stadia. Zoals u zelf kunt zien, hebben ze harige gele pruikjes, die eruitzien als watjes. De soort heeft - mede vanwege de vorm - zijn naam hieraan te danken. 

Echt judasoor 06-11-2025 Lange Maten Reutum foto Wim Wijering

De overstap naar de echte paddenstoelen is gauw gemaakt. Hier ziet u een kale tak van de gewone vlier waar deze Echte Judasoren (Auricularia auricula-judae) aan groeiden. Deze typische boomzwam doet zijn naam alle eer aan, want ze lijken sprekend op het menselijk gehoororgaan. We kijken op de foto tegen de onder - of zo u wilt - de binnenkant aan van deze buitengewone zwam. De bovenkant mag er trouwens ook zijn; die is namelijk fluwelig bruin. Judasoren zijn gemakkelijk te herkennen en niet met andere soorten te verwarren. Ze groeien het beste op schaduwrijke plaatsen met een hoge luchtvochtigheid. Als het een poosje droog is, schrompelt deze paddenstoel in, maar als het (opnieuw) begint te regenen zwelt hij gewoon weer op en neemt zijn oortspronkelijke proporties aan. Hoe bijzonder allemaal.

Rimpelige koraalzwam 17-11-2025 Etangs de Bissen Lux. foto Wim Wijering

In het Luxemburgse Bissen kon de Rimpelige Koraalzwam (Clavulina rugosa) op de gevoelige plaat worden vastgelegd. Deze relatief kleine witte paddenstoelen groeiden in groepjes op de bemoste bodem. Er werden drie van zulke groepjes gevonden in zowel naald-, loof- als gemengd bos. Ze zijn gemakkelijk te herkennen aan de witte kleur en de bijzondere structuur, die net als bij koraal uit takken bestaat. De uiteinden zijn stomp. De paddenstoel wordt om en nabij de 4 tot 12 centimeter hoog. De vruchtlichamen zijn zuilvormig en hebben een rimpelig oppervlak; waar de soort z’n naam aan te danken heeft. In ons land is deze koraalzwam vrij zeldzaam. Of dat in Luxemburg ook zo is, is niet bekend.

Ruig elfenbankje 17-11-2025 Etangs de Bissen Lux. foto Wim Wijering

 In hetzelfde gebied werd ook het Ruig elfenbankje (Trametes hirsuta) gevonden, die leeft van het dode hout van loofbomen en struiken. Het zijn eenjarige paddenstoelen, die het hele jaar door kunnen worden gevonden. De ruige borstelige beharing is kenmerkend voor de soort. Ze worden vaak op open plekken in de zon gevonden. Blijkbaar kunnen ze goed tegen periodes van droogte, waar we nogal eens tegenaan lopen. De soort is in ons eigen land vooral nog steeds aan het toenemen. Op de status kan algemeen worden geplakt. De hoed van het ruig elfenbankje is wit tot grijs- of roomwit met soms een lichtbruine groeirand.

Waaiertjes 17-11-2025 Etangs de Bissen Lux. foto Wim Wijering

De laatste vier foto’s tot slot zijn voorbehouden aan mossen en korstmossen. Ze worden vaak in één adem genoemd, terwijl het zeer verschillende organismen zijn. Mossen zijn in feite groene plantjes. Korstmossen daarentegen zijn schimmels, die in een symbiose samenleven met algen. We beginnen met de opname van een mossensoort; in dit geval Voegenmos (Gyroweisia tenuis). Die doet z’n Nederlandse naam alle eer aan. Ze zijn namelijk vooral te vinden in baksteenvoegen van oude, het liefst met kalkmortel gemetselde, muren. Helaas worden juist dit soort muren steeds zeldzamer in ons land. De foto is overigens niet in ons land, maar in een natuurreservaat in Luxemburg gemaakt. Op verschillende plekken in het gebied lagen hier grote kalkzandsteenblokken losjes op elkaar gestapeld. Dit ten faveure van amfibieën en reptielen. Mos maakt van de blokken ook graag gebruik. 

Groot boerenkoolmos 08-11-2025 Hoge Veluwe foto Jaimey Wilbers I

Het (gewone) Waaiertje (Schizophyllum commune) kun je vinden aan allerlei soorten hout, mits blootgesteld aan de zon. Zelfs op strobalen kun je ze tegenkomen. Ze kunnen dan ook goed tegen hitte en droogte. Het waaiertje vormt groepjes kleine, leerachtige gelobde of waaiervormige vruchtlichamen. De bovenkant heeft een grof viltig grijsbeige en groenachtig oppervlak. De fraai gevormde lamellenstructuur aan de onderkant ziet er vaak (veel) mooier uit dan de bovenkant. Je zou er zo maar wat doorgesneden mandarijnen van kunnen maken. Het waaiertje vertoont veel overeenkomsten met het Plooivlieswaaiertje (Plicaturopsis crispa). De onderkant hiervan ziet er evenwel heel anders uit.

Voegenmos18-11-2025 Baggerweiher Remerschen Lux. foto Wim Wijering

De laatste 3 foto’s betreffen korstmossen en zijn gemaakt in het Nationaal Park de Hoge Veluwe. Daar vormt biodiversiteit één van de grootste prioriteiten. Veel mensen denken daarbij direct aan het beschermen en stimuleren van met name insecten, vogels en zoogdieren. De Hoge Veluwe staat evenwel ook bekend om z’n grote rijkdom aan mossen en korstmossen. Afgebeeld ziet u Groot Boerenkoolmos (Platismatia glauca), een zeldzaam korstmos dat vooral in Midden-Nederland voorkomt. De soort staat dan ook als 'Bedreigd' op de Rode Lijst. Met wat fantasie kun je zien waar deze soort zijn naam aan te danken heeft. Een rookworst van de Hema had hier prima bijgepast. 

De vorige soort zat op een hardhouten brug, Gek genoeg zaten er meer zeldzame soorten op dezelfde brug, zoals ook het hier afgebeelde Geel Boerenkoolmos , (Vulpicida pinastrie). Deze korstmossoort zat - zoals gezegd - een stukje verder op dezelfde brug. Hierbij is het al wat lastiger om er boerenkool in te zien. Deze soort is een stuk zeldzamer dan de vorige soort en is beperkt tot slechts enkele vindplekken in heel Nederland. Het is dan ook niet vreemd dat deze korstmossoort als 'ernstig bedreigd' te boek staat. De soort is voorts in een ander geslacht geplaatst. 

Geel boerenkoolmos 08-11-2025 Hoge Veluwe foto Jaimey Wilbers

25 Bruin paardenhaarmos 08-11-2025 Hoge Veluwe foto Jaimey Wilbers

De laatste foto van de maand is voorbehouden aan Bruin Paardenhaarmos (Bryoria fuscescens). Zoals u zelf kunt zien, is het niet bepaald het fraaiste korstmos, maar daarentegen wel zeer zeldzaam. Ze zijn zo hier en daar te vinden in bossen, laanbomen en kustduinen. Ook deze soort staat als 'ernstig bedreigd' op de Rode Lijst. Het is een zeer kleine korstmossoort wat door z’n warrelige lange “sprieten” gemakkelijk te herkennen is. Feit is echter dat de soort lastig te fotograferen is. Ook deze soort had zich gehecht aan dezelfde houten brug. Ze zullen alle drie wel van het substraat op de brug (voedingsbodem voor organismen) houden. Zo zie je maar weer dat je voor een paar zeldzame soorten niet per se overal naartoe hoeft te rijden. Soms zitten ze lekker dicht bij elkaar. Met deze drie zeldzaamheden sluiten we de novembersessie in stijl af.

Samenstelling: Wim Wijering     E-mail: [email protected]     Tel. 06.46202123 

De foto’s zijn dit keer van: Leo, Fons en Wim Wijering, Jaimey Wilbers, Marcel Grunder, Rob Zonder en Hennie Gunnink. 

We hebben deze maand nog meer natuurfoto’s gemaakt; echter zonder toelichting. Klik op “Hier” of surf eenvoudigweg naar de rubriek: “Recente Foto’s” om ook deze foto’s te bekijken.